Dienstplichtkaarten (Burgerzaken)

Beste Zaalberg,

Ik heb een aantal vragen met betrekking tot het gebruik van persoonskaarten van dienstplichten – de zogeheten A-kaarten.

Deze kaarten maakten in het verleden deel uit van de administratie van de afdeling Burgerzaken en bevinden zich nu in het gemeentearchief.

Om deze kaarten op een correctie manier te kunnen beschrijven in het kader van overbrenging en archivering, ben ik op zoek naar aanvullende informatie.

Zou u mij kunnen helpen met de volgende vragen: 

• Wat was het oorspronkelijke doel van deze A-kaarten?
• Op welke manier werden ze gebruikt binnen de gemeentelijke administratie?
• Is er wellicht een handleiding of instructie beschikbaar voor het invullen en beheren van deze kaarten?

Antwoord:

De A-kaart is een administratief document dat voor de registratie van dienstplichtigen door Nederlandse gemeenten werd gebruikt. Het maakte deel uit van het militieregister of militiestelsel. Hierin werden jongens geregistreerd voor de dienstplicht. Deze kaarten bevinden zich vaak nog in gemeentearchieven.

De A-kaart bevatte persoonlijke gegevens van een dienstplichtige, zoals:

• Naam
• Geboortedatum
• Geboorteplaats
• Ouders
• Woonplaats
• Beroep
• Religie (soms)

De kaart werd gebruikt om bij te houden of iemand geschikt werd bevonden voor militaire dienst, was vrijgesteld, of (bijvoorbeeld om medische redenen) werd afgekeurd. In sommige gevallen stond op de kaart ook het lotingsnummer vermeld dat bepaalde of iemand daadwerkelijk moest dienen. In latere jaren werden op de kaart aanvullingen genoteerd, zoals overplaatsingen, oproepdata, en andere mutaties.

De registratie begon meestal rond het negentiende-eeuwse dienstplichtsysteem (vanaf ±1811, ingevoerd door Napoleon) en bleef bestaan tot de opschorting van de dienstplicht in 1997. Jongens werden bij hun 18e of 19e verjaardag opgeroepen om zich te melden voor keuring. De A-kaart maakte deel uit van het proces van selectie en documentatie.

Voor genealogen zijn deze A-kaarten bijzonder waardevol omdat ze veel persoonlijke gegevens bevatten en kunnen helpen bij het reconstrueren van familiegeschiedenissen. Als men toegang zoekt tot de kaarten, dan moet men het gemeentearchief raadplegen van de woonplaats waar de persoon in kwestie rond zijn 18e jaar stond ingeschreven.